BÀI 26: HUYẾT PHỦ TRỤC Ứ THANG (血府逐瘀湯)

1. Thành phần – Liều lượng

• Đào nhân 16g

• Hồng hoa 12g

• Đương quy 12g

• Sinh địa 12g

• Ngưu tất 12g

• Xuyên khung 6g

• Cát cánh 6g

• Chỉ xác 8g

• Xích thược 8g

• Sài hồ 4g

• Cam thảo 4g

---

2. Nguồn gốc

Phương xuất xứ từ “Y lâm cải thác” của Vương Thanh Nhậm (thời Thanh).
Vương Thanh Nhậm là người đầu tiên nêu học thuyết “Huyết ứ luận”, cho rằng hầu hết bệnh mạn tính đều liên quan đến ứ trệ huyết mạch.
Từ đó ông sáng tạo ra “Huyết phủ trục ứ thang” – chuyên tán ứ vùng thượng tiêu (tâm – phế – vùng ngực), khai thông khí huyết, giảm đau, điều tâm khí.

---

3. Công năng – Chủ trị

• Công năng: Hoạt huyết, hóa ứ, hành khí, chỉ thống.

• Chủ trị:

  • Huyết ứ ở vùng ngực, sườn, tim, vai gáy.

  • Biểu hiện: đau tức ngực, hồi hộp, khó thở, đau cố định, rêu lưỡi tối, mạch sáp.

  • Ứng dụng: bệnh tim mạch (thiếu máu cơ tim, rối loạn tuần hoàn), cao huyết áp, sau tai biến, chấn thương, đau vai gáy mãn tính, tắc kinh, lưng đau.

---

4. Giải thích theo lý luận Đông y

Theo Vương Thanh Nhậm:

“Huyết ứ bất hành, bách bệnh do sinh.”
=> Muốn trị tận gốc, phải hoạt huyết hóa ứ – hành khí thông mạch.

Cấu trúc bài thuốc:

• Đào nhân, Hồng hoa: chủ dược – hoạt huyết khử ứ, thông mạch giảm đau.

• Đương quy, Sinh địa, Xích thược: dưỡng huyết, lương huyết, tránh hao huyết khi hành ứ.

• Xuyên khung: hành khí, hoạt huyết, thông ứ, dẫn thuốc lên vùng đầu ngực.

• Ngưu tất: dẫn huyết ứ đi xuống, điều kinh, kiện cân cốt.

• Sài hồ: sơ can giải uất, thăng dương khí, điều khí huyết.

• Chỉ xác, Cát cánh: lý khí khoan hung, giúp khí hành huyết hành, đẩy ứ ra ngoài.

• Cam thảo: điều hòa các vị, bảo vệ khí vị.

→ Cấu trúc thượng hành – hạ hành, khí hành – huyết hành, “khai tắc huyết, hành tắc thông” → thông cả tâm – can – phế – mạch.

---

5. Ứng dụng lâm sàng hiện đại

• Công dụng:

  • Tăng tuần hoàn máu, giảm độ nhớt máu.

  • Giảm đau do ứ huyết, tắc mạch.

  • Giảm huyết áp, cải thiện tuần hoàn não và mạch vành.

  • Phòng ngừa tai biến mạch máu não, nhồi máu cơ tim.

  • Giúp lưu thông máu cho phụ nữ sau sinh, người tắc kinh, người bầm tím, chấn thương.

• Ứng dụng thực tế:

  • Bệnh tim mạch (thiếu máu cơ tim, đau thắt ngực).

  • Hậu đột quỵ, liệt nhẹ, đau vai gáy, đau đầu do tuần hoàn kém.

  • Phụ nữ kinh nguyệt bế tắc, máu đen, đau bụng kinh dữ dội.

  • Người làm việc căng thẳng, khí huyết uất trệ, tâm phiền mất ngủ.

---

6. Cách dùng – Cách sắc

• Sắc 1 thang với 700ml nước, đun nhỏ lửa còn 300ml, chia 2 lần uống trong ngày.

• Uống ấm, sau bữa ăn 30 phút.

• Gia giảm:

  • Đau nhiều: thêm Diên hồ sách, Ích mẫu.

  • Đau đầu, vai gáy: thêm Câu đằng, Toàn yết.

  • Phụ nữ rối loạn kinh nguyệt: thêm Ngải diệp, Hương phụ.

  • Khí hư nhiều: thêm Nhân sâm, Hoàng kỳ.

---

7. Lưu ý – Kiêng kỵ

• Không dùng cho phụ nữ đang mang thai hoặc đang hành kinh nhiều.

• Tránh dùng khi cơ thể hư nhược, chảy máu, vết thương chưa lành.

• Không phối hợp với thuốc chống đông Tây y (như aspirin, warfarin) nếu không có chỉ định thầy thuốc.

---

8. Câu phú dễ nhớ

“Huyết hư trục ứ Quy Đại Đào,
Hồng hoa Chi xác, Tất Khung vào.
Sài hồ, Xích thược, Cam Sát Cánh,
Huyết hóa hạ hành, bất tắc lao.”