BÀI 23: BÁT TRÂN THANG (八珍湯)

1. Thành phần – Liều lượng

• Đương quy 12g

• Xuyên khung 8g

• Bạch thược 12g

• Thục địa 12g

• Đẳng sâm 12g

• Bạch truật 12g

• Bạch linh 12g

• Cam thảo 6g

---

2. Nguồn gốc

Phương xuất xứ từ “Hòa tễ cục phương” đời Tống, là sự kết hợp giữa hai bài thuốc nổi tiếng:

• Tứ Quân Tử Thang (Sâm – Linh – Truật – Thảo) → bổ khí kiện tỳ.

• Tứ Vật Thang (Thục địa – Đương quy – Xuyên khung – Bạch thược) → bổ huyết điều kinh.

Từ đó sinh ra “Bát Trân Thang” – nghĩa là “tám vị trân quý”, tượng trưng cho khí huyết song điều, âm dương tương sinh.

---

3. Công năng – Chủ trị

• Công năng: Ích khí bổ huyết, điều hòa tạng phủ, kiện tỳ dưỡng tâm.

• Chủ trị:

  • Khí huyết đều hư, tỳ vị yếu, sắc mặt vàng nhợt, mệt mỏi, chóng mặt, ăn ít.

  • Ứng dụng: thiếu máu, suy nhược, rối loạn kinh nguyệt, phụ nữ sau sinh, người bệnh lâu ngày, sau phẫu thuật hoặc mất máu nhiều.

---

4. Giải thích theo lý luận Đông y

Theo học thuyết Đông y:

“Khí vi huyết soái, huyết vi khí mẫu” — khí sinh huyết, huyết dưỡng khí.
Khi khí hư → huyết không sinh, khi huyết hư → khí không giữ, sinh ra mệt mỏi, sắc mặt kém, hồi hộp, hoa mắt.
Phép trị: bổ khí sinh huyết, dưỡng huyết sinh khí, khí huyết điều hòa thì tạng phủ ổn.

Phân tích cấu trúc:

(1) Tứ Quân Tử Thang – Bổ khí:

• Đẳng sâm: đại bổ nguyên khí, kiện tỳ.

• Bạch truật: kiện tỳ táo thấp.

• Bạch linh: lợi thủy, an thần, hóa thấp.

• Cam thảo: điều hòa trung khí, phối hợp các vị.

(2) Tứ Vật Thang – Bổ huyết:

• Thục địa: bổ huyết, dưỡng âm.

• Đương quy: dưỡng huyết, hoạt huyết.

• Bạch thược: điều can, dưỡng âm, nhu can chỉ thống.

• Xuyên khung: hành khí hoạt huyết, dẫn huyết quy kinh.

→ Hai nhóm phối hợp: khí sinh thì huyết hóa, huyết vượng thì khí đầy, toàn phương âm dương tương tế, bồi bổ toàn thân mà không trệ.

---

5. Ứng dụng lâm sàng hiện đại

• Công dụng:

  • Tăng tạo máu, cải thiện tuần hoàn.

  • Giúp ăn ngon, ngủ sâu, da dẻ hồng hào.

  • Hồi phục sức khỏe sau sinh hoặc bệnh lâu ngày.

  • Cân bằng nội tiết, điều hòa kinh nguyệt, giảm mệt mỏi, chóng mặt.

• Ứng dụng thực tế:

  • Thiếu máu, huyết áp thấp, da vàng, tay chân lạnh.

  • Phụ nữ kinh ít, rong kinh, sau sinh yếu sức.

  • Nam giới suy nhược, mệt mỏi, hoạt động trí óc nhiều.

---

6. Cách dùng – Cách sắc

• Sắc 1 thang với 700ml nước, đun nhỏ lửa còn 300ml, chia 2 lần uống trong ngày.

• Uống ấm sau bữa ăn 30 phút.

• Gia giảm:

  • Thiếu máu nhiều: thêm Hoàng kỳ, Nhân sâm.

  • Kinh nguyệt rối loạn: thêm Ích mẫu, Hương phụ.

  • Mất ngủ: thêm Toan táo nhân, Viễn chí.

  • Mệt mỏi, ăn kém: thêm Thăng ma, Sài hồ (thành Thập Toàn Đại Bổ).

---

7. Lưu ý – Kiêng kỵ

• Không dùng khi cảm mạo phong nhiệt, ho nhiều đờm, đầy bụng.

• Tránh đồ cay nóng, rượu, cà phê, thức khuya.

• Phụ nữ có thai dùng thận trọng (nên hỏi thầy thuốc).

---

8. Câu phú dễ nhớ

“Tứ Quân cùng Tứ Vật hòa,
Sâm Linh Truật Thảo, Quy Thược Khung Địa.
Khí huyết đều hư cùng trị cả,
Bát Trân chính vị – thuốc quý trong nhà.”