BÀI 5: THANH VỊ TÁN (清胃散)

1. Thành phần – Liều lượng

• Sinh địa hoàng 12g

• Mẫu đơn bì 10g

• Hoàng liên 4g

• Thăng ma 6g

• Đương quy 6g

---

2. Nguồn gốc

Phương thuốc xuất xứ từ “Y học chính truyền” – tác phẩm của danh y Trần Thời Trung (thời Tống).
Thanh Vị Tán là bài thuốc chuyên thanh nhiệt, lương huyết, chỉ thống, chủ trị các chứng vị hỏa thịnh – thường gặp trong viêm nướu, sưng lợi, đau răng, miệng hôi, chảy máu chân răng.

---

3. Công năng – Chủ trị

• Công năng: Thanh vị tả hỏa, lương huyết chỉ thống.

• Chủ trị:

  • Vị hỏa thịnh (vị nhiệt bốc lên miệng) với các biểu hiện:

    • Đau răng, nướu sưng đỏ, chảy máu chân răng.

    • Miệng khô khát, miệng hôi, lưỡi đỏ, rêu vàng.

    • Có thể kèm đau đầu, mặt nóng, sốt nhẹ.

---

4. Giải thích theo lý luận Đông y

Theo Đông y, vị hỏa sinh do ăn cay nóng, rượu bia, uất giận hoặc thấp nhiệt tích lâu ngày khiến hỏa khí bốc lên.
Hỏa từ vị dạ dày (trung tiêu) bốc thượng công lên miệng răng, gây sưng đau, loét miệng, chảy máu lợi.

Phối ngũ bài thuốc:

• Sinh địa hoàng, Mẫu đơn bì: thanh nhiệt lương huyết, giảm viêm, tiêu sưng.

• Hoàng liên: đắng hàn, tả vị hỏa mạnh, diệt khuẩn, giảm sưng nóng.

• Thăng ma: thanh dương, dẫn thuốc lên phần đầu miệng, làm thuốc quy kinh răng lợi.

• Đương quy: dưỡng huyết, sinh tân, giúp niêm mạc nhanh phục hồi.

→ Bài thuốc cấu tạo hoàn chỉnh theo nguyên tắc “thanh nhiệt – lương huyết – chỉ thống”, vừa tả thực hỏa ở vị, vừa bảo tồn âm huyết, làm dịu viêm và giảm đau răng tận gốc.

---

5. Ứng dụng lâm sàng hiện đại

• Dùng trong:

  • Viêm lợi, viêm quanh răng, viêm nha chu, loét niêm mạc miệng, nhiệt miệng.

  • Hơi thở hôi do nhiệt vị, viêm lưỡi, chảy máu chân răng.

• Công dụng hiện đại:

  • Kháng khuẩn mạnh với vi khuẩn Streptococcus mutans (gây sâu răng).

  • Giảm viêm, giảm sưng, cầm máu nhẹ, làm dịu đau lợi.

  • Điều hòa vi sinh khoang miệng, giúp tái tạo mô nướu.

---

6. Cách sắc – Cách dùng

• Sắc 1 thang với 600ml nước, còn 200ml, chia 2 lần uống/ngày.

• Có thể ngậm hoặc súc miệng phần thuốc loãng để tăng hiệu quả tại chỗ.

• Uống liên tục 3–5 ngày với thể cấp, hoặc 7–10 ngày với viêm mạn.

---

7. Lưu ý – Kiêng kỵ

• Không dùng cho người tỳ vị hư hàn, không có dấu hiệu nhiệt (lưỡi trắng, không khát).

• Tránh dùng chung với thuốc bổ thận dương hoặc vị cay nóng.

• Kiêng ăn thịt chó, rượu bia, ớt, tỏi, hành khi đang điều trị.

---

8. Câu phú dễ nhớ

“Đương quy Sinh địa Đơn bì,
Hoàng liên thanh nhiệt hợp cùng Thăng ma.
Vị hỏa sưng lợi, đau răng,
Uống vào hạ nhiệt, miệng lành, hơi thanh.”